Waarom we paus Franciscus niet paus Frans noemen

De nieuwe paus heet Franciscus. In het Latijn althans, want vrijwel alle talen gebruiken hun eigen variant van die naam. Behalve het Nederlands. Wij houden het bij het Latijnse Franciscus. Waarom is dat eigenlijk?

Paus Franciscus (Dan Lacey / CC BY-NC 2.0)

Paus Franciscus (Dan Lacey / CC BY-NC 2.0)

Paus Franciscus heet in het Engels Francis, in het Frans François, in het Italiaans Francesco en – om iets exotischers te noemen – in het Vietnamees Phanxicô. Zijn voorganger Benedictus was Benedict, Benoît, Benedetto en Biển Đức.

Het Nederlands vormt hier een uitzondering. Samen met een heel klein aantal andere talen, zoals het Ests, het Fins en het Zweeds, gebruiken wij de Latijnse naam. We zouden best kunnen spreken van paus Jan Paul II, paus Benedikt XVI en paus Frans, maar we vinden de Nederlandse benamingen niet goed genoeg en hebben het over Johannes Paulus, Benedictus en Franciscus.

Vroeger was het anders. Jacob Revius dichtte in de 17e eeuw nog: Pouwel, Clement, Leo, Urbaen / Hebben Gods kerck veel leets gedaen. Tegenwoordig kennen we deze pausen alleen nog onder hun Latijnse namen Paulus, Clemens, Leo en Urbanus.

Er is sinds Revius iets veranderd. Nederlandse katholieken begonnen het wel chic te vinden hun Latijnse doopnamen ook in het dagelijks leven te gaan gebruiken. Maarten en Pieter heetten voortaan Martinus en Petrus en zelfs namen die helemaal niet van Latijnse oorsprong zijn werden verlatijnst: Wilhelmus, Hermanus, Lodewijkus.

De opwaardering van de Latijnse namen veroorzaakte een devaluatie van de Nederlandse naamvormen. Als zelfs Jan met de pet zich Johannes noemt, kun je moeilijk aankomen met “paus Jan”. Zo’n ordinaire Nederlandse naam past niet bij dat verheven ambt. Franciscus is een kerkvorst, “paus Frans” hooguit prins carnaval.


Bestel nu 'Wie noemt zijn kind nou Chardonnay?'

Bestel nu mijn boek
Wie noemt zijn kind nou Chardonnay?


30 oktober in de winkel, nu al te reserveren via bol.com.

'Glimlachen, grinniken en hardop schateren: dit is een van de meest vermakelijke boeken van de afgelopen tijd.' – Ronald Giphart

'Echt een heel leuk boek.' – Giel Beelen

Bestel nu 'Wie noemt zijn kind nou Chardonnay?'

Reacties

  1. In het Duits is het ook Franziskus (anders gespeld, maar uitgesproken als in het Latijn).

  2. Klopt, en daar is in Duitsland ook wel enige discussie over. De meeste media schrijven Franziskus, maar Franz zie je her en der ook wel.

    Veel Duitsers vragen zich af waarom hij niet gewoon Franz kan heten. Vooral omdat de naamvoorbeelden van de nieuwe paus, Franciscus van Assisi en Franciscus Xaverius, in het Duits Franz von Assisi en Franz Xaver worden genoemd.

    Normaal gesproken worden de meeste pausnamen wel verduitst. Benedictus was Benedikt en Johannes Paulus was Johannes Paul. Johannes XXIII kom je zelfs nog wel tegen als Johann XXIII.

  3. Men zegt, dat bij Franz iedereen aan Beckenbauer zou moeten denken. Ik kan me er iets bij voorstellen, vergelijk het ermee hoe het zou zijn als in NL een paus Johan zou heten – dan zou toch ook iedereen aan Cruijff denken? Ook zou Franz de oubollig klinken en Franziskus qua klank beter bij de kerk passen…

    http://www.welt.de/politik/ausland/article114450784/Warum-Papst-Franziskus-und-nicht-Papst-Franz.html

  4. Ik heb dat artikel inderdaad gelezen. De verklaringen over Beckenbauer en de oubolligheid vind ik niet overtuigend. Het lijkt me juist typisch iets voor een paus om een oubollige naam te hebben ;-) Benedictus had toevallig een hippe naam (Ben wasafgelopen jaar de populairste jongensnaam in Duitsland), maar wat maakt dat eigenlijk uit?

    De derde verklaring, dat Franziskus qua klank beter bij de kerk past, snijdt meer hout (dit is eigenlijk hetzelfde als wat ik in mijn artikel schreef: de naam in de eigen taal klinkt niet ‘verheven’ genoeg, Latijn wel), al verklaart die nog niet waarom de gelijknamige heiligen dan wel Franz kunnen heten.

    De Duitsers hadden waarschijnlijk hetzelfde probleem gehad als de paus de naam Carolus had gekozen. De heilige Carolus Borromeüs heet in het Duits Karl Borromäus, maar “Papst Karl”? Dat zou ook wel vreemd klinken…

    http://www.vernoeming.nl/populairste-voornamen-duitsland-2012

  5. De Denen en de Noren spreken overigens wel van “Frans”. In Zweden heet hij Franciskus.

  6. Haha Paus Franciscus klinkt toch wel wat sjieker,en zijn naam is meer een symbool,Paus Frans is meer een titel voor een liedje ala Andre van Duin.Paus Johannes werd ook een hit popie jopie.Echt het komt wacht maar af.

  7. Jesse zegt:

    Ik moet bij Frans aan Frans Bauer denken. We zijn in Nederland inmiddels zo gewend zijn aan die Latijnse namen dat vernederlandsen gewoon niet meer logisch klinkt in onze oren. En we noemen Franciscus van Assisi ook niet (meer) Frans.

    • Je hebt gelijk. Frans van Assisi (of Assisië) zeggen we niet meer, hoewel deze benaming tot in de 20e eeuw gebruikelijk was, en een paus Frans kunnen we ons ook moeilijk voorstellen.

      De pausen die in het Latijn Nicolaus heten noemen we echter nog wel meestal Nicolaas. Ook Adriaan VI voor onze eigen Nederlandse paus Hadrianus VI komt nog wel voor.

      Misschien gaan de Duitsers ons achterna door de ‘eigen’ namen steeds meer te vervangen door de Latijnse vertalingen. Johannes XXIII werd in het Duits nog regelmatig Johann XXIII. genoemd, maar tegenwoordig is het Johannes wat de klok slaat. Aan Franz voor Franziskus/Franciscus beginnen ze kennelijk niet eens meer. “Papst Franz” klinkt veel Duitsers te informeel, net als bij ons “paus Frans”.

      • Dirk Stender zegt:

        Op te merken , is dat in het Duits nog steeds van Franz von Assisi de sprake is. Dat maak het heel onlogisch deze Paus in mijn moedertaal naar Franziskus te vertalen. Op de andere kant is het inderdaad zo, dat qua taalgevoel Franz toch redelijk informeel klinkt.
        Johann XXIII heb ik oevrigens nooit gehoord, maar die was ook voor mijn leeftijd paus.

        • Het is inderdaad wat vreemd dat Franziskus is vernoemd naar Franz von Assisi.

          Anderzijds wordt Franciscus van Assisi toch ook wel regelmatig heiliger Franziskus genoemd, toch? Zijn heilige naamgenoten Franz Xaver, Franz von Sales en Franz von Paola heten dan weer nooit Franziskus, dus door deze naam voor de paus te gebruiken maak je de connectie met Franciscus van Assisi heel duidelijk.

          Dat Johannes XXIII vaak Johann werd genoemd moet ik misschien terugnemen, maar historische pausen worden nog wel geregeld zo genoemd: http://scholar.google.nl/scholar?q=%22papst+johann%22&hl=nl&as_sdt=0&as_ylo=1950&as_yhi=2013

        • Katholisches sprak eerst van Franz, maar stapt nu over op Franziskus:

          Die Redaktion hat keinen Grund sich nicht daran zu halten. Wir werden künftig den Papst Franziskus nennen. Nicht zuletzt auch, weil wir es leid sind, mit unfreundlichen, ja unverschämten Mails bombardiert zu werden, als sei die Verwendung des Namens Franz eine Art Majestätsbeleidigung.

          Wir freuen uns jedenfalls, mit dem heiligen Franz von Assisi und den heiligen Franz Xaver, Franz von Sales und Franz von Paola würdige Träger dieses Namens zu haben. Es erscheint kurios, wenn ausgerechnet der Name des Namensgebers unseres Papstes, des hl. Franz von Assisi mit snobistischer Attitüde als minder betrachtet wird.

  8. Joost (via Facebook) zegt:

    In geschriften uit de jaren ’60 las ik ooit ‘paus Jan’ waarmee Johannes XXIII (1958-1963) bedoeld werd. En in Zaandam staat een ‘RK basisschool Paus Joannes’ (zonder H). De naam ‘Jan Paul’ herinner ik me in de jaren ’80 (zo rond het pausbezoek van 1985), ik dacht in een Vlaamse folder of krant.

  9. Joost (via Facebook) zegt:

    http://nl.wikipedia.org/wiki/Pisa_(televisieprogramma)#Popie_Jopie ‘Popie Jopie’ is afgeleid van Johannes Paulus de Tweede (JPII) en werd een hit rond het pausbezoek van 1985.

  10. Joost (via Facebook) zegt:

    http://www.kerkindenhaag.nl/articles/view/de-vrije-wil-van-louis-berger-wij-zijn-een-door-god-gezegend-gezin Haagse pastoor Louis Berger over het neerlandiseren van Latijnse namen: ‘Ik ben zeer op Benedikt gesteld. Zeker, ik zeg Benedikt. Zoals ik ook spreek over paus Jan Paul. En over bisschop Adriaan. Ik houd niet van het verlatiniseren van namen. Benedictus, Johannes Paulus, Adrianus, idiote namen zijn dat, zo verschrikkelijk ultramontaans.’

  11. De Amigoe di Curaçao schreef in de jaren 70 en 80 geregeld over paus Jan Paul II.

    Over Johannes/Joannes is na de verkiezing van Jan XXIII in 1958 wat te doen geweest. Het Vaticaan spelde in de eerste weergave van de Latijnse woorden waarin de pausnaam was verkondigd Johannes, maar corrigeerde dit later tot Joannes. In het Nederlands zijn lange tijd Johannes XXIII en Joannes XIII door elkaar gebruikt, maar uiteindelijk heeft Johannes de overhand gekregen (dus ánders dan het Vaticaan zelf spelt!). Ook Joannes Paulus is uiteindelijk verdwenen ten gunste van Johannes Paulus.

    Interessant, dat stuk over pastoor Louis Berger!

  12. Maar Franciscus van Assisi wordt in Nederland ook niet Frans van Assisi genoemd. Dus dat klopt dan weer met elkaar. Vind Franciscus ook mooier eigenlijk.

  13. Ewout (via Facebook) zegt:

    Precies, namen van heiligen worden ook niet (meer) vernederlandst. Is dat niet de verklaring? En afgaande op de namen van bijvoorbeeld kerken was dat ooit wel het geval. Wellicht is er een moment aan te wijzen dat we daarmee zijn opgehouden? Misschien na het herstel van bischoppelijke hiërarchie in 1853 (hou me ten goede) en het ultramontanisme (sterke oriëntatie op Rome) wat daarmee gepaard ging?

  14. Jullie hebben uiteraard gelijk dat de namen van heiligen ook niet meer worden vernederlandst en dat paus Franciscus analoog is aan Sint-Franciscus. Er zijn nog wel wat uitzonderingen, bekende volksheiligen als Sint-Sebastiaan, Sint-Joris, Sint-Nicolaas, Sint-Valentijn, Sint-Maarten en Sint-Servaas, die we doorgaans niet Sebastianus, Georgius, Nicolaus, Valentinus, Martinus en Servatius noemen. En in de namen van kerken natuurlijk, de Sint-Pieter, de Sint-Jan enz.

    Ik denk dat we de namen van pausen en heiligen wel op één hoop kunnen gooien. Ik blijf dan bij de verklaring dat toen Nederlanders voor zichzelf Latijnse namen gingen gebruiken de Nederlandse namen voor heiligen en pausen te ‘gewoontjes’ gingen klinken en men ze dus met hun Latijnse naam aanduiden. Maar dat proces heeft eeuwenlang geduurd en is nooit volledig voltooid.

    (Maar dit verklaart niet waarom bij koningen precies het omgekeerde is gebeurd. In de 18e eeuw kon je lezen over koning Franciscus I van Frankrijk, koning Alphonsus VI van Portugal en keizer Josephus II. Tegenwoordig zeggen we gewoon Frans, Alfons en Jozef.)

  15. De Nederlandse situatie was tot in de 18e eeuw sterk vergelijkbaar met die in de Duitse literatuur. Namen van historische personen, heiligen en koningen werden vaak vertaald in het Nederlands/Duits, maar vaak ook werd de Latijnse vorm gebruikt. Je kon dus lezen over Homerus, Augustinus en Josephus, maar ook over Homeer, Augustijn en Jozef (Nederlands) of Homer, Augustin en Josef (Duits).

    In de 19e eeuw begon een periode van standaardisering waarin veel van deze dubbelvormen werden opgeruimd. In Duitsland koos men vrij consequent voor de Duitse vormen, de Romeinse keizer Marcus Aurelius was dus voortaan Mark Aurel en Franciscus werd Franz. Nederlandse auteurs hebben daarentegen (behalve dus bij koningen) bijna altijd voor de Latijnse vorm gekozen. Veel Nederlandse vormen als Mark Aureel, Homeer, Frans van Assisi enz. zijn toen in onbruik geraakt.

  16. Dino zegt:

    Frank en Frans. Op de site meertens.knaw.nl, Nederlandse Voornamenbank, gelezen bij de voornaam Frank (waarbij drie varianten), verklaring: De naam kan een verkorting zijn van Franciscus, maar ook een Germaanse naam. (…) meertens.knaw.nl/nvb/verklaring/naam/Frank
    Zowel Frank als Frans komt voor in mijn familie, afkorting van Franciscus.

  17. George zegt:

    Franzl, voornaam, zonder verklaring op website van Meertens Institituut, deze voornaam Franzl, als volgnaam van minder dan vijf mannen in Nederland totaal in het jaar 2010, is minder dan 0.0001 % / Te weinig gegevens voor het tonen van populariteit, geen vrouwen met voornaam Franzl. = website: meertens.knaw.nl/nvb/naam/is/franzl

    Frank doet me denken aan Frank Sinatra, alleen die kan ik me niet voorstellen als: Paus Frank.
    Een vrouwelijk paus mocht niet dus ben ik dik tevreden met unisex voornaam Francis.

  18. Petra zegt:

    Pax et Bonum ook gevonden als wapenspreuk van de reeds overleden priester en bisschop van het bisdom Groningen, zoals gelezen op website nl.wikipedia.org/wiki/Bernhard_Möller

    Pax et Bonum, bekende wens van de heilige Franciscus, betekenis: Vrede en Alle Goeds.
    In taal Engels gevonden: en.wikipedia.org/wiki/List_of_Latin_phrases_(P)
    pax et bonum / peace and the good / Motto of St. Francis of Assisi
    and, consequently, of his monastery in Assisi; translated in Italian as:
    pace e bene.

  19. Josje zegt:

    De wapenspreuk Pax et Bonum met wapenafbeeldingen kan men vergelijken met deze site > commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ecclesiastical_heraldry_templates

  20. Ewout (via Facebook) zegt:

    Wat koningen betreft: wellicht dat tot in de achttiende eeuw het Latijn nog steeds de taal was waarin informatie over koningen tot ons kwam. Niet in de laatste plaats omdat op munten hun naam in het Latijn werd aangeduid. En die munten circuleerden ook in Nederland (ik meen me een onderzoek te herinneren naar het kasboek van een koopman uit de Gouden Eeuw, waaruit bleek dat hij tientallen muntsoorten tegelijkertijd gebruikte). In Groot-Brittannië staat de titulatuur van de vorst nog steeds in het Latijn op de munten, al valt dat bij de huidige niet zo op; haar vader heette nog ‘Georgius’. http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e3/1937_George_VI_penny.jpg .
    Overigens heb ik de vernederlandste vorm van de Engelse koningen James I & II altijd een vreemde eend in de bijt gevonden: die werden (tot voor kort in ieder geval) vrij algemeen aangeduid met ‘Jacobus’ in plaats van ‘Jacob’ (of Jaap?).
    Verder valt het me op dat het de laatste 40 jaar met de vernederlandsing van koninklijke voornamen lijkt gedaan. De laatste koning van Griekenland, die in de jaren zeventig het veld moest ruimen, heette in Nederland nog ‘Constantijn’ in plaats van Konstantinos, maar inmiddels is het wel prins Charles en koning Juan Carlos.

  21. Erik de Vries zegt:

    Als ik bij genlias/wiewaswie bij mijn stamboom kijk zie alleen nederlandse voornamen als jan en jacob en geen latijnse namen als johannes en jacobus. Mijn nog in leven zijnde familie (katholiek) hebben allemaal latijnse doopnamen. Was dat van die latijnse doopnamen mode van de laatste 100 jaar? Weten je daar iets van? Op de geboortekaart van mijn moeder staan alleen maar drie latijnse namen en haar roepnaam staat er niet eens op. Bij wie was wie zie ik helemaal geen meerdere doopnamen. Werd dat gewoon niet geregistreerd of is dat ook pas sinds de laatste 100 jaar?

    • De Latijnse voornamen namen volgens mij in de 19e eeuw nog toe. Natuurlijk gaven niet alle katholieken hun kinderen Latijnse namen en waren er ook protestanten die wél Latijnse namen gaven. Zo zwart-wit was het allemaal niet. Mijn protestantse opa heette Johannes Jacobus, maar aartskatholieke overgrootvader (andere tak) Henri Johan Victor. In zijn familie, de Limburgse familie Van de Voort, kwamen bijna geen Latijnse namen voor, wel Nederlandse en Franse.

      Het geven van meer dan één voornaam is pas halverwege de 19e eeuw algemeen geworden.

  22. Interessante verklaring van die munten. Je ziet in oude teksten (17e, 18e eeuw) ook wel dat álle voornamen in hun Latijnse vorm worden weergegeven, ook die van landgenoten.

    Jacobus als vertaling van James vinden veel mensen vreemd of onlogisch klinken, maar het klopt wel. De oudtestamentische Jakob heet in het Engels Jacob, de nieuwtestamentische Jakobus is James (van Iacomus, een Latijnse variant van Iacobus).

    Over het vertalen van vorstennamen zal ik binnenkort eens wat schrijven. Voor historische personen doen we het doorgaans nog: Lodewijk XIV van Frankrijk, Filips II van Spanje, Karel II van Engeland enz. Aan het vertalen van de namen van vorstelijke personen die nú leven is in de jaren 70 grotendeels een einde gekomen. Uitzonderingen zijn er nog wel, koning Constantijn (Konstantinos) II van Griekenland, koning Michaël (Mihai) van Roemenië en kroonprins Victor Emanuel (Vittorio Emanuele) van Italië.

  23. Erma zegt:

    Hallo Maarten, Mag deze ook bij de lijst verkorting van Franciscus, gevonden op de site meertens.knaw.nl, Nederlandse voornamenbank: Fran, in Nederland in 2010 voor zowel mannen als vrouwen met totalen en plattegrond erbij. Hierbij tevens wat ik een keertje had gehoord vroeger van een vrouw met roepnaam Joke, afkorting van Johanna, dat ook mannen de voornaam Joke hebben. Jawel hoor, nu voor het eerst opgezocht in de Nederlandse voornamenbank: Joke, ook Joké. Bij verklaring, zie: Johannes. Bij voornaam Joke in 2010 zoals bij voornaam Fran, zowel mannen als vrouwen met voornaam Joke. Die andere spelling Joké, niemand in 2010: Joké kwam eerder als volgnaam bij vrouwen van buitenlandse geboorte voor. Bij de bekende spelling Joke, dat zijn 7 mannen als eerste naam, vrouwen 3782 als eerste naam, als volgnaam 30 mannen en 1379 vrouwen. Bijzonder interessant daarbij de plattegrond van Nederland daarbij, in dit geval is dat beperkt tot: Aantal vrouwen met ‘Joke’ als eerste naam per geboortegemeente in 2010. Vervolgens nog gekeken of er ook vrouwen zijn met voornaam Francisco, wel degelijk ook vrouwen dus niet beperkt tot voornaam van mannen in 2010 in Nederland. De plattegrond met verspreiding is beperkt tot: Aantal mannen met ‘Francisco’ als eerste naam per geboortegemeente in 2010. De andere spelling Françisco wel mannen maar geen vrouwen in 2010. En bij voornaam Franciscus ook alweer zowel mannen als vrouwen, zowel eerste naam als volgnaam in 2010. Conclusie: Ik veronderstel dat daarom nog meer meisjes de komende jaren voornamen zoals Francisco en Franciscus gaan krijgen.

  24. Wieteke zegt:

    Cis en Sis voornamen van mannen en vrouwen, dat zijn ook verkortingen van de voornaam Franciscus.
    Op de site meertens.nl, bevat bijvoorbijld Cis, nog meer mogelijkheden op te zoeken. Dat heb ik gezocht en vond meteen Cissi, verklaring zie: Franciscus. Bij voornaam Cissi, alleen vrouwen in Nederland genoteerd in totaal van 2010, minder dan vijf als eerste naam, minder dan vijf als volgnaam. Te weinig gegevens voor het tonen van verspreiding bij Cissi. Voor mannen heb ik deze geselecteerd Cisse, geen vrouwen daarbij in 2010, ook nog varianten daarbij, met te weinig gegevens voor het tonen van populariteit. De mooiste voornaam vind ik zelf: Prinsisa. Helemaal niemand momenteel in Nederland met die voornaam, althans in het jaar 2010. Dat alles volgens de Nederlandse Voornamenbank op meertens.knaw.nl, extra info ook nog bij mijn keuze: Prinsisa kwam eerder als volgnaam bij vrouwen van buitenlandse geboorte voor. En voor zowel jongens als meisjes ook toegestaan in Nederland, gevonden in 2010 voornaam: Prins. Daar kan men dan mooie combinaties van maken, Prins of Prinsisa, dan volgnamen, prachtig dat dit allemaal kan en mag lijkt wel op titels van adel, bijv.: Prins Franciscus of Prinsisa Francisca.

  25. Popelina Francisca of Pope Francis. Allemaal mooie voornamen, heel bijzonder voornaam Poop, volgnaam van vrouwen in 2010 (bron: meertens.knaw.nl, Nederlandse Voornamenbank). Daarom verder gezocht bij Pope, zie Poppe, verklaring anders dan ik had verwacht, heeft niets te maken met betekenis Paus. Bij Popelina in 2010 geen verklaring gevonden, ik veronderstel dat het uit twee voornamen is samengesteld: Pope, Lina, ook lina, bijelkaar Popelina. Grappig allemaal deze site en hierbij mijn keuze: Poop Francis.

Laat wat van je horen

*