Dit negerhandje is zuiver wit

Van de tweeduizend cactussoorten die het plantenrijk telt heeft maar een handvol een gangbare Nederlandse naam. Tot die handvol behoort Maihueniopsis clavarioides – het negerhandje.

Maihueniopsis clavarioides is een verwant van de schijfcactus die zowel knotsvormige als vingerachtige stammetjes vormt. De opperhuid is meestal bruin en in meer of mindere mate bezet met witte, haarachtige doorntjes. De gelijkenis met een hand is soms frappant:

Succulenta 1955(6): 81

Dat Maihueniopsis clavarioides niet zomaar op een hand lijkt, maar specifiek op de hand van een ‘neger’, is een verzinsel van Duitsers uit de negentiende eeuw. De Berlijnse cactuskweker Walter Mundt kreeg in 1892 bezoek van een cactusliefhebber. ‘Heeft u ook de zogenaamde negervinger?’, informeerde die. Mundt schoot in de lach. Een negervinger? Nooit van gehoord. Die had hij niet. Jawel hoor, antwoordde de bezoeker, wijzend naar de plant hieronder. ‘Die grote daar met al die negerhanden.’

De ‘negervinger’ van Walter Mundt. Monatsschrift für Kakteenkunde 3(1): 9 (1893)

Mundts verslag van dit bezoek, in 1893 gepubliceerd in het cactusmaandblad Monatsschrift für Kakteenkunde, is de oudste vermelding van de Duitse naam Negerfinger voor Maihueniopsis clavarioides. In 1899 verscheen Negerhand voor het eerst op schrift, in het invloedrijke standaardwerk Gesamtbeschreibung der Kakteen van Karl Schumann.

Het oudste bewijs dat negerhandje ook in het Nederlands werd gebruikt stamt uit 1924, toen de Haagsche Courant berichtte over een vetplantententoonstelling in de Haagse dierentuin waar dit ‘vetplantje met handvormige, grauw-zwarte, rolronde bladeren’ te zien was.

In 1931 nam A.J. van Laren de negerhand op in zijn Verkade-plaatjesalbum Cactussen, dat in een enorme oplage verscheen. Het negerhandje werd daardoor onder plantenliefhebbers algemeen bekend. Het had de naam bijna nooit te bloeien – tenzij je Pokon gebruikte:

Fragment van Pokon-advertentie in G.D. Duursma, Onze cactussen, 1935.

‘Die afgeknotte stengelleden zien er uit als plat afgeknotte vingers’, schreef Van Laren. ‘Dit, gevoegd bij de grijsbruine kleur, maakt de vergelijking met een negerhand inderdaad treffend.’

Daar dacht cactusboekenschrijver J.M. van den Houten anders over. ‘De naam Negerhandje intusschen ziet meer op den vorm, dan op de kleur’, merkte hij in 1933 op over een blijkbaar sterk witbedoornd exemplaar. ‘[W]ant men zou toch in gereede meenen, dat een negerhand zwart ziet en dit negerhandje is zuiver wit.’

Men zou ook in gerede menen dat de benaming negerhandje kwetsend is voor zwarte mensen. Maar daar maakte in de twintigste eeuw niemand zich druk om. Kritiek verscheen pas in 2011, toen Theo Heijnsdijk zich in het tijdschrift Succulenta afvroeg wanneer het bij elke vetplantenliefhebber bekende negerhandje de vijf jaar eerder afgeschafte negerzoen achterna zou gaan.

In het Engels heette het negerhandje ooit nigger’s hand en niggerfinger, namen die de Amerikaanse hoogleraar black studies Clarence J. Munford in 1996 afdeed als uitwassen van een uit ‘white supremacy culture’ voortkomende ‘racist mind-set’. Ze zijn inmiddels vervangen door dead man’s fingers.

Dead man’s fingers is ook hoe in het Engels de houtknotszwam (Xylaria polymorpha) heet, een zakjeszwam die ook dodemanshand of dodemansvingers wordt genoemd en inderdaad opvallend op Maihueniopsis clavarioides lijkt. De uit 1837 daterende soortnaam clavarioides betekent niet voor niets ‘knotszwamachtig’:

Foto: Michael Gäbler / CC BY 3.0

Het is hoog tijd dat ook wij afscheid nemen van negerhandje. Zullen we er, naar Engels voorbeeld, dodemanshandje van maken?

Al zie ik de volgende discussie alweer aankomen. Dodemenshandje dan maar?

🤞 Nieuwe blogs in je mail?

Volgen kan ook via Bluesky en RSS.